Rok 1892 bardzo smutno zapisa³ siê w pamiêci mieszkañców podkrakowskiej Ruszczy, gdy¿ wtedy w³a¶nie zmar³ Pawe³ Popiel – honorowy obywatel miasta Krakowa i dobrodziej rusieckich w³o¶cian. Jego pogrzeb ¶ci±gn±³ do tej niewielkiej parafii t³umy ¿a³obników. Za¶ „po skoñczonym smutnym obrzêdzie go¶cie pogrzebowi (…) w przygnêbieniu opuszczali (…) go¶cinne progi dworu w Ruszczy, z którym tyle ³±czy siê piêknych wspomnieñ i tradycji i gdzie zagas³o na zawsze ognisko, do niedawna jeszcze rozszerzaj±ce doko³a tyle ciep³a i ¶wiat³a”.
Jednak¿e pomimo atmosfery powszechnego przygnêbienia i smutku rusiecki dwór nadal funkcjonowa³ tyle, ¿e pod „patronatem” nowych w³a¶cicieli. Zosta³y nimi dzieci Paw³a Popiela – Jan i Zofia.
Jan Popiel w m³odo¶ci wzi±³ udzia³ w powstaniu styczniowym, mimo, i¿ nie do koñca wierzy³ w powodzenie tej zbrojnej rewolty – „Skaka³ mój kraj przez okno, to i ja z nim razem, choæ iluzji nie mia³em ani chwili”. Pó¼niej poszed³ ¶ladami ojca i zas³yn±³ jako bezkompromisowy konserwatysta. Reprezentowa³ okrêg krakowski w V kadencji Sejmu Krajowego w Galicji.
Siostra Jana, Zofia Popielówna, by³a natomiast znan± dzia³aczk± katolicko-spo³eczn±. To z jej inicjatywy w Ruszczy powsta³a ochronka dla dzieci. Ochronki by³y miejscami opieki i wychowania dzieci z najubo¿szych ¶rodowisk. Zapewnia³y wielogodzinn± opiekê oraz kszta³cenie dydaktyczne maluchom ubogich, pracuj±cych rodziców. Oczywi¶cie nale¿y podkre¶liæ, i¿ ochronki nie by³y szko³±, w której nauczyciel wyk³ada³ naukê w systematycznie ujête formy, lecz miejscem wychowania i stymulowania rozwoju dziecka. Rusiecka ochronka, stanowi³a dora¼ne rozwi±zanie, nie mia³a ona bowiem statutu szko³y, przez co nie podlega³a prawu.
Pod koniec XIX wieku na pro¶bê Rady Szkolnej Okrêgowej dziedziczka Ruszczy sprowadzi³a do wsi siostry Felicjanki, które zajê³y siê nauczaniem dzieci. Kilka lat pó¼niej Rada Okrêgowa mianowa³a nauczycieli sta³ych w Ruszczy. Zofia Popielówna zosta³a natomiast szczególn± patronk± placówki szkolnej. Szko³a ta, dzi¶ ju¿ nieistniej±ca, pod³o¿y³a solidne podwaliny pod rozwój edukacji i szkolnictwa w pobliskim Wadowie i Wyci±¿u.
Kolejnym dziedzicem rusieckich w³o¶ci zosta³ Micha³, syn Jana Popiela. Wspólnie z ciotk± Zofi± zajmowa³ siê powierzonym mieniem. Dwór w Ruszczy ponownie sta³ siê miejscem spotkañ elity intelektualnej ówczesnego Krakowa. Majêtno¶æ chêtnie odwiedzali przedstawiciele krakowskich artystów. Do czêstych go¶ci podkrakowskiego dworku nale¿a³ znany dramaturg Karol Hubert Rostworowski (szwagier Micha³a Popiela) czy doskona³y architekt Adolf Szyszko – Bohusz (wed³ug jego projektu zosta³a wykonana nowa zakrystia w ko¶ciele w Ruszczy).
W 1918 roku do rusieckiego dworu przyby³, w towarzystwie biskupa ksiêcia Adama Sapiehy, Achille Ratti – pó¼niejszy papie¿ Pius XI (jego pobyt upamiêtnia stosowna tablica wmurowana w ¶cianê prezbiterium rusieckiej ¶wi±tyni).
Rok 1945 stanowi symboliczn± cezurê w historii Ruszczy, zamyka bowiem okres ¶wietno¶ci wsi i doprowadza do ostatecznego upadku dworu oraz wyw³aszczenia rodziny Popielów z ich maj±tku. Po latach rozkwitu dwór przesta³ funkcjonowaæ, a spo³eczno¶æ wiejska straci³a swe centrum kulturotwórcze. Kres tradycji ziemiañskiej w Ruszczy przynios³a nie tylko parcelacja gruntów, ale i wyjazd panny dziedziczki. By³a ni± przypuszczalnie Jadwiga, córka Micha³a Popiela, która ratuj±c resztki rodowej spu¶cizny wywioz³a z rusieckiej siedziby wiêkszo¶æ pami±tek rodzinnych, ksiêgozbioru, archiwaliów i mebli.
Nowa, komunistyczna w³adza wprowadzi³a swoje porz±dki, a ich ofiar± pad³y ziemiañskie siedziby. Dwory stawa³y siê obiektem nienawi¶ci, pl±drowane i niszczone zamienia³y siê w ruiny. Taki los sta³ siê te¿ udzia³em majêtno¶ci Popielów w Ruszczy. Ich góruj±cy nad otoczeniem dworek ulega³ powolnej dewastacji. Patrz±c dzi¶ na tê zrujnowan± budowlê trudno wyobraziæ sobie, i¿ by³a ona niemym ¶wiadkiem tylu donios³ych wydarzeñ.
Anna Kolasa
Dwór Popielów w Ruszczy (stan obecny).
Fot. autorka
Ten serwis u¿ywa cookies i podobnych technologii (brak zmiany ustawienia przegl±darki oznacza zgodê na to)Prezentowane na stronie internetowej informacje stanowi± tylko czê¶æ materia³ów, które w ca³o¶ci znale¼æ mo¿na w wersji drukowanej "G³osu - Tygodnika Nowohuckiego".
