Architektoniczny portret miasta w procesie. Premiera książki o Nowej Hucie
Dodane przez Administrator dnia 26/02/2026 08:21:00
Nowa Huta jest ważnym świadectwem przemian architektonicznych i społecznych całego okresu powojennego w Polsce. Nie doczekała się jednak całościowej monografii. W odpowiedzi na rosnące zainteresowanie tym dziedzictwem – kluczowym dla polskiej architektury i urbanistyki – Ośrodek Kultury Norwida wydał książkę pt. “Nowa Huta. Architektoniczny portret miasta 2. połowy XX wieku”.
21 lutego w ARTzonie odbyła się premiera drugiego wydania publikacji, która po raz pierwszy ukazała się w 2018. W dyskusji wokół książki wzięli udział autorki i autorzy tekstów: dr Dorota Jędruch, dr Marta Karpińska i dr Michał Wiśniewski, związani z fundacją Instytut Architektury. Spotkanie poprowadził dyrektor Ośrodka Kultury Norwida dr Jarosław Klaś.
W rozmowie przypomniano działania, jakie towarzyszyły pierwszemu wydaniu opracowania. Na spacery architektoniczne po nowohuckich osiedlach przychodziło nawet sto osób. Dla mieszkańców bloków widok takiej grupy pod oknami bywał zaskoczeniem. Jedni komentowali te “pielgrzymki”, inni wychodzili na balkony lub podsłuchiwali zza firanek, ciekawi, co mówi się o miejscu, w którym żyją na co dzień.
Po 8 latach widać, że zainteresowanie znaczeniem historycznym i kulturowym Nowej Huty wciąż rośnie. W międzyczasie udało się wdrożyć formułę Parku Kulturowego oraz ustanowić Nową Hutę Pomnikiem Historii. W 2024 r. Nowa Huta znalazła się na Szlaku Kulturowym Rady Europy ATRIUM – Architektura Reżimów Totalitarnych XX wieku w Pamięci Miejskiej Europy. Architektura dzielnicy stała się także przedmiotem międzynarodowych projektów badawczych, m.in. ARCHETHICS, WECARE i New Towns | New Narratives.
Dorota Jędruch zwróciła uwagę, że trzeba raz na zawsze zerwać z mitem postrzegania Nowej Huty jako utopijnego socrealistycznego “miasta idealnego”, czy industrialnego reliktu epoki komunizmu. Spojrzenie na Nową Hutę tylko z perspektywy Placu Centralnego i otaczających go osiedli jest bardzo ograniczone. - Miasto „cały czas jest w procesie”, zmienia się, dojrzewa, jest żywym organizmem miejskim o indywidualnym obliczu społecznym - mówiła Jędruch.
Michał Wiśniewski wspominał, że blokowiska z lat 60., 70. i 80. XX wieku nie były czymś typowym dla bloku wschodniego. To recepcja europejskich koncepcji architektonicznych. Takie same wielkie zespoły mieszkaniowe powstawały w Europie Zachodniej. - Bloki podobne do nowohuckich można znaleźć w centrum Londynu, w Paryżu czy na Manhattanie. Różnice między nimi wynikają z późniejszych odmiennych kontekstów politycznych, społecznych, ekonomicznych i demograficznych - mówił badacz.
Marta Karpińska mówiła m.in. o fenomenie “mikrokosmosów” osiedli nowohuckich. Dla badaczki osiedla socrealistyczne, modernistyczne, postmodernistyczne to zarówno świadectwo ewolucji architektury Nowej Huty, jak i przestrzenie narracyjne – miejsca, które opowiadają historię społeczną i architektoniczną poprzez swoje formy, funkcje i detale. Zwróciła również uwagę na to, że ta dzielnica jest „jakaś”, ma swoją tożsamość i została zaprojektowana jako dobra przestrzeń do życia, zwłaszcza dla młodych ludzi.
Na spotkaniu obecny był również prof. Zbigniew Myczkowski, który współtworzył koncepcję Parku Kulturowego Nowa Huta. - Kocham was! - mówił do ekspertów z Instytutu Architektury, ciesząc się, że dla młodych naukowców układ urbanistyczny Nowej Huty
ma wartość historyczną niezależnie od ideologii i jest dobrem kultury XX wieku.
Na koniec wystąpił z postulatem wybudowania w Nowej Hucie niezrealizowanego ratusza (wg projektu Tadeusza Janowskiego), na co Michał Wiśniewski odpowiedział, że on z kolei widziałby na Placu Centralnym socrealistyczną fontannę, która jest w zbiorach Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, a która stoi tam kompletnie nieużywana i niepotrzebna.
“Nowa Huta. Architektoniczny portret miasta 2. połowy XX wieku” pod redakcją Jarosława Klasia to zbiorowe opracowanie poświęcone architekturze i urbanistyce Nowej Huty drugiej połowy XX wieku. Publikację tworzą teksty autorstwa Pawła Jagło, Doroty Jędruch, Marty Karpińskiej, Magdaleny Smagi, Kamili Twardowskiej i Michała Wiśniewskiego. Drugie wydanie wzbogacają fotografie autorstwa Magdy Rymarz i Błażeja Szymczyka, grafiki autorstwa Krzysztofa Piły oraz ortofotomapy, biogramy autorów oraz indeks miejsc.
Książka stanowi istotny wkład w refleksję nad złożonym dziedzictwem architektonicznym i urbanistycznym Nowej Huty i jest jedynym takim kompendium wiedzy o pięciu nowohuckich dzielnicach Krakowa: Czyżynach, Mistrzejowicach, Bieńczycach, Wzgórzach Krzesławickich oraz Nowej Hucie. Drugie wydanie książki pokazuje, że opowieść o Nowej Hucie wciąż się pisze – tak jak samo miasto i jego mieszkańcy, którzy pozostają „w procesie”.
Monika Fiołek
Spotkanie z autorkami i autorami tekstów do książki „Nowa Huta. Architektoniczny portret miasta drugiej połowy XX wieku”, fot. Mateusz Pasek