Człowiek zmienia otoczenie
Dodane przez Administrator dnia 28/03/2020 09:10:31

---

W czasach, gdy wkładamy wiele wysiłku w ochronę środowiska i walczymy o czyste powietrze, często tęsknimy do odpoczynku na łonie niczym nie skażonej przyrody. W naszym niezadługim życiu (chociaż jego średnia jest coraz dłuższa) nie zauważamy jak wpływamy na nasze otoczenie. Dopiero z perspektywy wielu pokoleń zmiany są widoczne. Nie będziemy tu poruszać naturalnej ewolucji klimatu trwającej na Ziemi od tysięcy, czy setek tysięcy lat, lecz naszkicujemy tylko początek wpływu człowieka na przyrodę.
W pierwszym okresie swojego istnienia ludzkość stanowiła drobne ogniwo środowiska. Człowiek bardziej bał się przyrody, niż w nią ingerował. Stopniowo nauczył się korzystać z jej zasobów. Wiedział z czego zrobić narzędzia, ubranie, gdzie się chronić, jak zdobyć pożywienie. Około dziesięciu, jedenastu tysięcy lat temu to się zmieniło. Na Bliskim Wschodzie ludzie zaczęli żyć inaczej. Udało im się udomowić niektóre zwierzęta (kozy, owce). Budowali bardziej trwałe domy z gliny. Zamiast wędrować za pożywieniem spróbowali go wytwarzać. Jak do tego doszło? Pewnie zdecydował przypadek i dobra obserwacja. Zauważono, że niektóre nasiona roślin dziko rosnących da się wysiać w pobliżu domów i uzyskać niezłe zbiory. Takimi pierwotnymi roślinami uprawnymi były pszenica i jęczmień. W przypadku pszenicy, dwa jej stare gatunki nazywały się samopsza i płaskurka. Drugim zbożem był jęczmień dwurzędowy. Niektóre zboża początkowo były chwastami na polach, a dopiero później zaczęto je uprawiać. Należały do nich między innymi owies i żyto. Gromadzenie większych zapasów zbóż wymagało zwiększenia areału upraw. Rozpoczęto ingerencję w otoczenie przejawiającą się w wycince i wypalaniu roślinności pod nowe pola.
Stopniowo, z Bliskiego Wschodu, poprzez Bałkany i Nizinę Węgierską pierwotne rolnictwo razem z osadnikami dotarło około siedem, siedem i pół tysiąca lat temu na tereny obecnej Polski. Zdobycie terenu pod uprawę roślin (głównie zbóż) i pod wypas zwierząt wymagało zniszczenia lasu. Na odsłoniętych polanach, oprócz zboża, pojawiała się inna roślinność (światłolubna). Jak się o tym dowiadujemy? Proces ten można wykryć za pomocą analizy pyłków osadów z terenów objętych prahistorycznym osadnictwem. Ziarna pyłków roślin potrafią przetrwać w torfowiskach lub na dnach jezior wiele tysięcy lat. Analizą tych materiałów zajmuje się nauka zwana palinologią. Spadek ilości pyłków drzew a równocześnie wzrost ilości pyłków zbóż i chwastów, w połączeniu z istnieniem dawnego osadnictwa pozwala stwierdzić, że dana ludność wykarczowała spore tereny pod uprawy. Można też zaobserwować proces odwrotny. Wysiewanie zboża kilka lat z rzędu w jednym miejscu powodowało, że uprawy ulegały silnemu zachwaszczeniu, wówczas były porzucane na rzecz nowo pozyskanych. Teren stopniowo zaczynał zarastać. Pierwszymi drzewami jakie wyrastały na porzuconych polach były brzozy a następnie leszczyny. Powstawał na nowo las liściasty. Czasami opuszczone pola stawały się pastwiskami. Można wtedy zaobserwować wzrost pyłków np. babki lancetowatej.
Wzrost liczby ludności, powstawanie dużych wsi a potem miast oraz zmiany sposobów uprawy ziemi (lepsze narzędzia i maszyny rolnicze) spowodowały, że terenów leśnych zaczęło ubywać. Widać to szczególnie na obszarach z żyzną i urodzajną glebą jakimi są tereny w okolicach Nowej Huty. Niewielkie skupiska drzew zachowały się jedynie w pobliżu rzek i potoków. Pozostałe obszary pokryte są szachownicą pól.
Janusz Bober


Fot. Igor Pieńkos
Rolniczo zmieniony krajobraz Małopolski.