Na przełomie epok
Dodane przez Administrator dnia 20/03/2020 20:50:06

---

W epoce neolitu, w III tysiącleciu p.n.e., na skutek m.in. ocieplenia klimatu nastąpiły przekształcenia krajobrazu. Proces ten został pogłębiony przez wypalanie dużych połaci lasów pod pola uprawne. Znaczne obszary lessowe Małopolski przybrały charakter stepu parkowego. Uprawa ziemi stała się mało opłacalna.
W efekcie tego społeczności przystosowały się do nowych warunków, w których na znaczeniu zyskała hodowla. Zniknęły stałe, długotrwale użytkowane osady, pojawiły się sezonowe obozowiska. Ludność wykazywała się dużą mobilnością. Archeologicznym odpowiednikiem takiego modelu życia jest kultura ceramiki sznurowej (ok. 2800-2200 p.n.e.). Swoją nazwę zawdzięcza ona charakterystycznemu zdobieniu naczyń glinianych za pomocą odciskanego sznura. Podstawę utrzymania stanowił wypas dużych stad, głównie bydła, ale też kóz i owiec. Społeczność ta znana jest przede wszystkim ze znalezisk grobowych. Na terenie Nowej Huty nie odkryto dotychczas pochówków pod kurhanami, tak charakterystycznych dla tej kultury. Przebadano natomiast inny typowy rodzaj grobów – groby niszowe m.in. w Krzesławicach, Grębałowie i w Pleszowie. Groby niszowe miały pionowy szyb, od którego odchodziła w bok nisza lub komora, najczęściej owalna o płaskim dnie i kopułowatym stropie. W niej składano ciało zmarłego wraz z darami grobowymi, po czym wejście do niszy zasypywano. Zmarłych chowano w pozycji skurczonej na boku, mężczyzn na prawym, kobiety na lewym.
Najbardziej charakterystycznymi elementami wyposażenia tych grobów były naczynia gliniane – duże amfory i pucharki, zdobione odciskami sznura i nacięciami, kamienne topory, oraz krzemienne siekiery. Dawniej kulturę tę nazywano kulturą toporów bojowych ze względu na znajdowaną dużą ilość kamiennych toporów. Pełniły one funkcje zarówno narzędzi rąbiących, jak i broni obuchowo-siecznej. Prawdopodobnie były też atrybutami przywódców czy też wojowników.
Kultura ceramiki sznurowej zamyka dobę neolitu. Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. pojawiła się kultura mierzanowicka (ok. 2300-1600 p.n.e.), która wyznacza na terenach południowej Polski, w tym Nowej Huty, początek nowej epoki – epoki brązu. Charakteryzuje się ona upowszechnieniem miedzi i jej stopu z cyną - brązu. Nadal jednak głównym surowcem do produkcji narzędzi pozostawał krzemień. Nazwa tej kultury pochodzi od miejscowości Mierzanowice w pow. opatowskim. Nowa społeczność w przeciwieństwie do późno neolitycznej, pasterskiej kultury ceramiki sznurowej wiodła bardziej osiadły tryb życia i na większą skalę prowadziła gospodarkę rolniczą. Zakładała duże osady, niekiedy ufortyfikowane, otoczone głębokimi rowami. W pobliżu osad zlokalizowane były rozległe, płaskie cmentarzyska złożone czasem z kilkuset pochówków. Zamieszkiwano też osady mniejsze, krótkotrwałe. Zabytki to głównie naczynia gliniane (w pierwszej fazie również zdobione odciskami sznura), oraz narzędzia wykonane z kości i krzemienia. Pozyskano je m.in. ze stanowisk w Zesławicach, Krzesławicach i Pleszowie. Najstarsza faza kultury mierzanowickiej udokumentowana jest na stanowisku w Mogile w pobliżu Kopca Wandy. Na niewielkim, płaskim cmentarzu liczącym kilka grobów szkieletowych znaleziono m. in. miedziany sztylet, 5 złotych kółeczek, zausznice miedziane w kształcie liścia wierzbowego oraz kamienną płytkę łuczniczą. Zmarłych chowano w obrządku szkieletowym, w pozycji skurczonej, mężczyzn na prawym, kobiety na lewym boku, czasem w drewnianych trumnach lub owiniętych w maty. Z Pleszowa pochodzą duże, szerokootworowe misy z dziurkami poniżej wylewu, których używano w procesie produkcji soli. Poświadczają one tym samym znajomość eksploatacji źródeł solankowych. Materiały z Pleszowa dały nazwę grupie pleszowskiej późnej fazy kultury mierzanowickiej.
Irena Wójcik


Fot. Małgorzata Byrska-Fudali.
Naczynia kultury ceramiki sznurowej z Nowej Huty.